Wady postawy u dzieci - rodzaje, objawy, leczenie i profilaktyka

Ostatnia aktualizacja: 19 kwietnia 2026 · Autorka: Dominika Kapusta, fizjoterapeutka

Wielu rodziców, którzy trafiają do gabinetu, zaczyna rozmowę podobnym pytaniem: "Czy moje dziecko się nie garbi za bardzo?", "Ta łopatka mu odstaje, prawda?", "Czy płaskie stopy to coś poważnego?". Ten niepokój jest zrozumiały - wady postawy u dzieci to temat, wokół którego krąży dużo mitów i niewiele konkretów. Zaburzenia postawy bywają nadrozpoznawane, ale potrafią też umknąć wczesnej diagnozie. Najnowsza meta-analiza 239 badań obejmująca 46,5 miliona dzieci pokazuje, że skolioza dotyczy 1,65% młodych ludzi globalnie, a w Europie aż 2,88% (Wang i in., 2025).

W tym poradniku pokażę Ci, jak w pięć minut sprawdzić postawę swojego dziecka w domu, jakie sygnały powinny Cię zaniepokoić, a które zmiany to naturalna norma rozwojowa. Każde zdanie opiera się na konkretnych badaniach, nie na ludowych przekazach. Omówimy przyczyny wad postawy u dzieci, typy nieprawidłowości, objawy alarmowe, ćwiczenia oraz skuteczną profilaktykę. To spektrum, od łagodnych, funkcjonalnych odchyleń po poważną skoliozę idiopatyczną.

Wady postawy u dzieci - skala problemu i definicja prawidłowej postawy

Zacznijmy od twardych liczb. Według największej do tej pory meta-analizy (Wang i in., 2025) skolioza idiopatyczna - najpoważniejsza z zaburzeń postawy - dotyczy 1,65% dzieci i młodzieży na świecie (95% CI 1,38–1,94). W Europie odsetek rośnie do 2,88%, a w Polsce prawdopodobnie lokujemy się blisko tej średniej. Dziewczęta chorują niemal dwa razy częściej niż chłopcy (1,76% vs 0,87%).

Stopa płaska to zupełnie inna historia - wbrew obiegowej opinii nie każda nieprawidłowość posturalna wymaga leczenia. Meta-analizy pokazują, że płaskostopie wykrywa się u 15–25% dzieci (Evans i in., 2022; Xu i in., 2022). W większości przypadków nie jest to jednak patologia, tylko fizjologia - o czym za chwilę. Badania przesiewowe w szkołach, główne narzędzie wykrywające wady postawy u dzieci, pokazują krzywizny kręgosłupa powyżej 10° u 1,1% dzieci, a powyżej 20° tylko u 0,2% (Altaf i in., 2017).

Zapomnij o micie "80% polskich dzieci ma wadę postawy". Ta liczba nie ma rzetelnego źródła. Rzeczywistość jest mniej alarmująca, ale bardziej zróżnicowana.

Prawidłowa postawa dziecka - cztery kryteria:

1. Głowa znajduje się bezpośrednio nad klatką piersiową, a uszy nad barkami
2. Barki są symetryczne i nie wysunięte do przodu
3. Miednica ustawiona w osi, brzuch niewypchnięty
4. Stopy w lekkim rozstawie, kolana i pięty ustawione w jednej linii

Jeżeli widzisz u dziecka wyraźne odstępstwo od któregoś z tych punktów, warto zacząć obserwować. Nie panikować - obserwować. Wczesne rozpoznanie to klucz: nieprawidłowości w wieku przedszkolnym często reagują na proste zmiany nawyków.

Jak rozwija się postawa dziecka - okna rozwojowe, które warto znać

Postawa nie jest dana raz na zawsze. Zmienia się wraz z rozwojem kości, mięśni i nawyków. Są trzy krytyczne okna, w których warto uważnie przyjrzeć się dziecku, aby wcześnie wychwycić problemy. Większość nieprawidłowości posturalnych rozwija się stopniowo - dlatego regularna obserwacja w każdym z tych okien ma znaczenie.

Pierwszy rok życia. Asymetrie ułożeniowe u niemowlęcia mogą wpływać na rozwój postawy. Jeśli Twoje niemowlę stale odchyla głowę na jedną stronę albo ma wyraźnie asymetryczne napięcie mięśniowe, zajrzyj do naszego osobnego poradnika o asymetrii niemowlęcej.

Wiek 5–8 lat. To moment, kiedy stopy "się prostują". Meta-analiza Xu i in. (2022) pokazuje, że u dzieci poniżej 6. roku życia ryzyko stopy płaskiej jest trzykrotnie wyższe niż u starszych (OR 3,11; 95% CI 2,47–3,90; p < 0,001). Natomiast między 6. a 9. rokiem życia pojawia się efekt ochronny - ryzyko maleje o połowę (OR 0,54; 95% CI 0,41–0,70; p < 0,001). Innymi słowy: płaskie stopy u trzylatka to zwykle norma rozwojowa, a nie choroba wymagająca leczenia.

Wiek 11–14 lat. Tu zaczyna się największa czujność. Szczyt zachorowań na skoliozę idiopatyczną przypada na 12–14 lat u dziewcząt i 15–16 lat u chłopców (Wang i in., 2025). Prewalencja u adolescentów wynosi 1,13%, u młodszych dzieci tylko 0,26% - czyli czterokrotnie więcej.

Przyczyny wad postawy u dzieci - wrodzone, nabyte i funkcjonalne

Przyczyny wad postawy u dzieci dzielimy zwykle na trzy grupy. Wrodzone - rzadkie, wynikające z zaburzeń genetycznych lub rozwojowych kręgosłupa. Nabyte - wtórne do choroby, urazu albo stanu zapalnego. Funkcjonalne - najczęstsze, związane z nawykami, siedzącym trybem życia i brakiem ruchu.

Meta-analiza Wang i in. (2025) wymieniła konkretne czynniki ryzyka skoliozy z silnymi ilorazami szans. Poniższa tabela pokazuje je posortowane od najsilniejszego:

Zwróć uwagę - pięć z siedmiu czynników ryzyka jest w pełni modyfikowalnych. To oznacza, że rodzic ma realny wpływ na większą część profilu ryzyka swojego dziecka.

Zwróć uwagę na coś istotnego. Sama waga plecaka nie jest głównym sprawcą problemów posturalnych. Meta-analiza Cuenca-Martínez i in. (2023) pokazała, że tylko kąt kraniowertebralny (pozycja głowy) jest proporcjonalny do wagi plecaka. Inne zmiany postawy zachodzą niezależnie od obciążenia. Sposób noszenia (symetryczny, blisko ciała, na obu barkach) ma większe znaczenie niż sama waga.

Nadwaga to osobna historia. Meta-analiza Molina-Garcia i in. (2021) objęła 73 badania i 1 757 107 dzieci. Wyniki są jednoznaczne - dodatkowe kilogramy realnie zwiększają ryzyko konkretnych wad postawy:

Koślawość kolan to wada najsilniej powiązana z nadwagą - u dziecka z kilogramami w górnym przedziale ryzyko jest niemal sześciokrotnie większe niż u dziecka z prawidłową masą ciała.

Jeszcze jeden niuans - ból pleców u dzieci. Dane przekrojowe z meta-analizy Montgomery i in. (2025) pokazują niewielki związek z siedzeniem (aOR 1,25; 95% CI 1,17–1,33). Ale dane prospektywne (longitudinalne), które śledzą dzieci przez lata, nie potwierdzają związku przyczynowego (aRR 1,07; 95% CI 0,84–1,35). To znaczy, że siedzenie nie "powoduje" bólu pleców w prosty sposób - chociaż pozostaje silnym czynnikiem ryzyka skoliozy i innych nieprawidłowości posturalnych. W praktyce klinicznej widzimy, że rzadko mają one jedną przyczynę - najczęściej sumuje się kilka nawyków.

Rodzaje wad postawy u dzieci - atlas z opisem każdej wady

Poznajmy konkretne typy. Wiedząc, czego szukać, łatwiej rozpoznasz nieprawidłowości w domu, zanim trafisz do specjalisty. W praktyce gabinetu rehabilitacyjnego najczęściej diagnozujemy wady postawy u dzieci właśnie w obrębie kręgosłupa i stóp.

Poniżej szybki przegląd wszystkich typów - szczegóły każdej wady znajdziesz w kolejnych sekcjach:

Plecy okrągłe (nadmierna kifoza piersiowa)

Wyobraź sobie pozycję "kluski przy komputerze" - głowa wysunięta do przodu, barki zaokrąglone, górna część pleców wyraźnie uwypuklona. To właśnie plecy okrągłe, czyli nadmierna kifoza piersiowa. Ten typ wady postawy stał się epidemią szkolną ostatnich lat, napędzaną przez ekrany i brak ruchu. W większości przypadków to wada funkcjonalna, dobrze reagująca na ćwiczenia i zmianę nawyków.

Plecy wklęsłe (hiperlordoza lędźwiowa)

"Wypchnięty brzuszek" u dziecka w wieku przedszkolnym - to u malucha norma rozwojowa. Ale gdy ustawienie utrzymuje się u 10-latka, warto się przyjrzeć. Hiperlordoza lędźwiowa często towarzyszy słabym mięśniom brzucha i skróconym zginaczom bioder. To jedna z typowych wad sylwetki u dzieci z nadwagą - Molina-Garcia i in. (2021) wykazali, że dodatkowe kilogramy zwiększają ryzyko 1,41-krotnie.

Plecy okrągło-wklęsłe i plecy płaskie

Plecy okrągło-wklęsłe łączą dwie wady - zwiększona kifoza piersiowa i hiperlordoza lędźwiowa jednocześnie. Plecy płaskie to sytuacja odwrotna: zanik naturalnych krzywizn kręgosłupa, przez co "plecy wyglądają jak deska". Obie te nieprawidłowości mają głównie charakter funkcjonalny - wymagają pracy z fizjoterapeutą.

Skolioza - boczne skrzywienie kręgosłupa

Skolioza to trójwymiarowe skrzywienie kręgosłupa z rotacją kręgów. Najczęstszy typ to jednołukowa krzywizna piersiowo-lędźwiowa (36,67% wszystkich skolioz), a większość przypadków jest łagodna - Cobb 10–19° stanowi 86,65% (Wang i in., 2025). Szczyt zachorowań przypada na okres pokwitania, a dziewczęta chorują dwukrotnie częściej.

Skoliozy wymagają indywidualnej diagnostyki i leczenia u ortopedy dziecięcego. Więcej o diagnostyce i leczeniu skoliozy u dzieci i nastolatków znajdziesz w naszym osobnym poradniku.

Odstające łopatki i asymetria barków

Scapula alata, czyli odstające łopatki, zwykle wynika ze słabości mięśnia zębatego przedniego. Asymetria barków (jeden wyżej niż drugi) może być znakiem skoliozy albo jednostronnego napięcia mięśniowego. Oba objawy warto zgłosić fizjoterapeucie lub ortopedzie.

Wady klatki piersiowej (lejkowata, kurza)

Klatka lejkowata (pectus excavatum) - mostek "zapadnięty" do środka. Klatka kurza (pectus carinatum) - mostek wysunięty do przodu. Oba typy mają podłoże wrodzone. W lekkich postaciach wystarczą ćwiczenia, w ciężkich potrzebna jest konsultacja chirurgiczna.

Wady kończyn dolnych (koślawość i szpotawość kolan)

Koślawość kolan (genu valgum) to ustawienie "X" - kolana stykają się, a kostki są oddalone. Szpotawość (genu varum) to "O" - kolana oddalone. U małych dzieci często to norma rozwojowa. Utrzymująca się koślawość u dzieci starszych, szczególnie z nadwagą, wymaga konsultacji (RR 5,92; Molina-Garcia i in., 2021).

Wady stóp (płaskostopie, stopa koślawa)

Stopa płaska występuje u około 15–25% dzieci (Evans i in., 2022; Xu i in., 2022), ale u dzieci poniżej 6. roku życia to najczęściej fizjologia. Naturalna poduszka tłuszczowa maskuje łuk podłużny. Z wiekiem łuk "wychodzi" - szczególnie między 6. a 9. rokiem życia. Kluczowa zasada: bezobjawowa stopa płaska u zdrowego dziecka NIE wymaga wkładek (Evans i in., 2022).

Objawy wad postawy u dzieci - 7 sygnałów ostrzegawczych i czerwone flagi

Zanim pójdziesz do lekarza, przyjrzyj się dziecku w domu. Większość problemów posturalnych można wychwycić prostą obserwacją. Oto siedem sygnałów, które powinny zwrócić Twoją uwagę i mogą wskazywać na wady postawy u dzieci:

1. Asymetria łopatek - jedna odstaje bardziej, jedna jest wyżej
2. Asymetria barków - jedno ramię widocznie wyżej niż drugie
3. Asymetria miednicy - biodra nie są na tej samej wysokości
4. Garbienie się - zaokrąglone plecy, głowa wysunięta do przodu
5. Wystający brzuch - nadmierna krzywizna lędźwiowa
6. Widoczne skrzywienie kręgosłupa - przy obserwacji z tyłu
7. Garb żebrowy w skłonie - asymetria pleców gdy dziecko pochyla się do przodu

Ten ostatni punkt to klucz. Garb żebrowy w teście Adamsa (skłonie w przód) to najważniejszy marker skoliozy. Pozytywna wartość predykcyjna testu dla Cobb > 10° wynosi 32,3%, a dla Cobb > 20° tylko 6,5% (Altaf i in., 2017). Innymi słowy - test w domu pokazuje, że COŚ jest nie tak, ale nie zastępuje RTG.

Skolioza nie jest tylko problemem kosmetycznym. Meta-analiza 126 badań i 8 723 pacjentów (Kempen i in., 2022) pokazała coś, co może Cię zdziwić: spadek 1% funkcji płuc na każde 2,6–4,5° kąta Cobba. To dotyczy FEV1, FVC, VC i TLC - wszystkich kluczowych parametrów oddechowych. Skrzywienie 30° oznacza 7–12% mniej pojemności płuc. Nie jest to "błahe skrzywienie".

Czerwone flagi - zadzwoń do lekarza jak najszybciej

Niektóre objawy nie mogą czekać na rutynowy bilans. Zgłoś się pilnie do lekarza, gdy zauważysz:

• Ból pleców w nocy (wybudza dziecko albo występuje w spoczynku)
• Szybko postępującą deformację (zmiana wyraźna z tygodnia na tydzień)
• Wyraźny garb żebrowy w teście Adamsa
• Ból pleców z gorączką (podejrzenie infekcji)
• Ubytki neurologiczne - drętwienie, osłabienie kończyn, zaburzenia czucia
• Ból po urazie (upadek, wypadek komunikacyjny)

Te sygnały zawsze wymagają konsultacji lekarskiej. Nie czekaj na najbliższy bilans.

Martwi Cię postawa Twojego dziecka? Jeśli zauważyłaś/zauważyłeś u swojego dziecka jeden z opisanych sygnałów, nie czekaj z diagnozą. Umów konsultację u Dominiki Kapusty w gabinecie Miejsce Zdrowia w Krakowie: tel. +48 453 535 472 lub przez formularz online. Ocena postawy w rękach doświadczonej fizjoterapeutki pomaga rozróżnić normę rozwojową od wady wymagającej leczenia.

Jak w 5 minut sprawdzić postawę dziecka w domu - test Adamsa

Test Adamsa (Forward Bend Test) to narzędzie używane w szkolnych badaniach przesiewowych na całym świecie (Altaf i in., 2017). Możesz zrobić go w domu w kuchni albo w łazience. Potrzebujesz tylko jasnego światła i pięciu minut, żeby wstępnie ocenić postawę dziecka.

Test Adamsa krok po kroku

Poniżej masz instrukcję, jak przeprowadzić test Adamsa samodzielnie:

1. Dziecko stoi boso, stopy razem, plecy odsłonięte (koszulka ściągnięta albo bardzo obcisła)
2. Ustaw się za dzieckiem na wysokości jego pleców (kucnij, jeśli trzeba)
3. Poproś, by powoli pochyliło się do przodu z opuszczonymi rękami, kolana wyprostowane
4. Obserwuj plecy - szukaj asymetrii po obu stronach kręgosłupa
5. Przejdź na bok i sprawdź krzywizny z profilu
6. Obejrzyj od przodu - ułożenie głowy, barków, miednicy, kolan, stóp

Czego szukasz w skłonie? Asymetrii wysokości żeber - jeśli jedna strona pleców jest wyraźnie wyższa niż druga, to znak garbu żebrowego. To najważniejszy marker skoliozy.

Co ocenić z każdej strony:

• Z tyłu: symetria łopatek, wysokość barków, linia wyrostków kolczystych, wysokość talerzy biodrowych
• Z boku: krzywizny fizjologiczne (kifoza piersiowa, lordoza lędźwiowa), pozycja głowy
• Z przodu: ułożenie głowy, symetria barków i obojczyków, ustawienie kolan i stóp

Test Adamsa - interpretacja wyników

Test Adamsa to screening, nie diagnoza. Wynik pozytywny (widoczny garb żebrowy, wyraźna asymetria tułowia) oznacza, że warto umówić wizytę u ortopedy - ale nie przesądza o skoliozie. Wynik negatywny (plecy w skłonie wyglądają symetrycznie, bez garbu żebrowego) zmniejsza prawdopodobieństwo skoliozy, ale jej nie wyklucza całkowicie - szczególnie w fazie szybkiego wzrostu warto powtarzać test co kilka miesięcy.

Kluczowa liczba, którą warto znać: PPV testu Adamsa dla Cobb > 10° wynosi 32,3%, a dla Cobb > 20° tylko 6,5%(Altaf i in., 2017). Oznacza to, że test daje sporo wyników fałszywie dodatnich - spośród dzieci z dodatnim testem realnie dużą krzywiznę ma tylko co 15. Ale nawet pojedynczy pozytywny wynik to powód, by skonsultować się z lekarzem. Kąt Cobba ocenia wyłącznie ortopeda na podstawie RTG - test Adamsa w domu go nie zastępuje.

Jeśli test wychodzi granicznie - widzisz lekką asymetrię, ale nie wiesz czy to norma czy problem - umów konsultację u fizjoterapeuty dziecięcego. Ocena funkcjonalna jest dokładniejsza niż samodzielna obserwacja w domu.

Do jakiego lekarza z wadą postawy u dziecka?

Ścieżka diagnostyczna od pierwszego podejrzenia do terapii wygląda w Polsce podobnie jak w innych krajach europejskich. To częste pytanie rodziców: "wady postawy - jaki lekarz pierwszy?". Poniżej rozpisuję kolejność krok po kroku.

Pierwszy etap: pediatra. Bilanse zdrowia w 2., 4., 6., 10., 14. i 16. roku życia obejmują ocenę postawy. Pediatra wykona podstawowy screening i skieruje dalej, jeśli zauważy nieprawidłowości. Najczęściej to właśnie bilans 10-latka kończy się notatką typu "skrzywienie kręgosłupa do weryfikacji" - i to jest zwykle moment, w którym rodzice trafiają do fizjoterapeuty.

Drugi etap: ortopeda dziecięcy. To lekarz, który postawi diagnozę. Zleci RTG kręgosłupa, zmierzy kąt Cobba, oceni stopień dojrzałości kostnej (skala Rissera) i zdecyduje o leczeniu. W przypadku skoliozy powyżej 25° rozważy gorset; powyżej 45° - operację.

Trzeci etap: fizjoterapeuta dziecięcy. To osoba, która prowadzi terapię na co dzień. Dobiera ćwiczenia, uczy techniki PSSE (Schroth, SEAS, FITS), monitoruje postępy, wspiera gorsetoterapię i edukuje rodzinę. Wytyczne SOSORT (Negrini i in., 2018) - globalny standard leczenia zachowawczego skoliozy - wyraźnie wskazują fizjoterapię jako filar leczenia.

Podsumowanie ścieżki - od czego zacząć?

Poniższa tabela pokazuje, do jakiego specjalisty skierować się w zależności od sytuacji:

Fizjoterapeuta nie zastępuje lekarza - jest częścią zespołu, który leczy zaburzenia postawy kompleksowo. Nasza oferta fizjoterapii dziecięcej w Krakowie obejmuje pełen zakres wsparcia, od diagnostyki funkcjonalnej po terapię PSSE.

Leczenie wad postawy u dzieci - ćwiczenia korekcyjne, skolioza i wkładki ortopedyczne

Jako pierwszy komunikat - leczenie zawsze dobiera lekarz i fizjoterapeuta. To, co przeczytasz poniżej, to przegląd opcji oparty na dowodach, nie instrukcja dla rodzica. Każde zaburzenie postawy wymaga indywidualnego planu opracowanego po ocenie klinicznej.

Gimnastyka korekcyjna - zasady i ograniczenia

Klasyczna gimnastyka korekcyjna to ogólnorozwojowe ćwiczenia wzmacniające mięśnie posturalne. Sprawdza się w wadach funkcjonalnych (plecy okrągłe, hiperlordoza, słabe mięśnie brzucha), dobrze reaguje na systematyczną pracę 2–3 razy w tygodniu. Nie jest jednak odpowiednia dla skoliozy strukturalnej - tu potrzebne są ćwiczenia specyficzne prowadzone przez wykwalifikowanego fizjoterapeutę.

Skolioza - ścieżka diagnostyczna i metody leczenia

Skolioza strukturalna to oddzielna ścieżka leczenia, która wymaga dedykowanego omówienia. W skrócie: łagodne krzywizny (< 25°) leczy się ćwiczeniami specyficznymi PSSE (Schroth, SEAS, FITS), krzywizny 25–45° wymagają gorsetu (SOSORT poziom A), a powyżej 45–50° rozważa się operację (Negrini i in., 2018; Romano i in., 2024). Decyzję o każdej z tych metod podejmuje ortopeda dziecięcy na podstawie RTG, kąta Cobba i stopnia dojrzałości kostnej.

Pełne omówienie - wraz z danymi skuteczności PSSE, porównaniem metod Schrotha i SEAS, tematem gorsetu pełnoetatowego i nocnego, wskazaniami do operacji oraz rokowaniem - znajdziesz w poradniku o skoliozie u dzieci i nastolatków. Jeśli Twoje dziecko ma zdiagnozowaną skoliozę albo podejrzewasz ją na podstawie testu Adamsa, to tam znajdziesz pełny zakres informacji.

Wkładki ortopedyczne - ważne rozróżnienie

Warto znać jedną rzecz, która może zaoszczędzić 500–1000 zł. Cochrane Review (Evans i in., 2022) obejmujący 16 RCT i 1058 dzieci pokazał:

• Bezobjawowa stopa płaska u zdrowego dziecka NIE wymaga wkładek
• Wkładki indywidualne (CFO) vs obuwie zwykłe: RR 0,85 (95% CI 0,67–1,07) - brak różnicy
• Wkładki prefabrykowane (PFO) vs obuwie: RR 0,94 (95% CI 0,76–1,16) - brak różnicy
• Drogie wkładki indywidualne vs tanie prefabrykowane: RR 0,93 (95% CI 0,73–1,18) - brak różnicy

Autorzy Cochrane piszą wprost: "In the absence of pain, the use of high-cost CFOs for healthy children with flexible flat feet has no supporting evidence". Mimo to w polskich gabinetach wciąż zdarza się, że rodziny wydają 800 zł na wkładki u pięciolatka, którego dziecko ich realnie nie potrzebuje.

Wkładki mają sens TYLKO przy bólu, dysfunkcji lub chorobach typu JIA (młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów). Stopa płaska u dziecka 3–5-letniego bez bólu to norma rozwojowa.

Profilaktyka wad postawy u dzieci - 10 kroków dla rodziców

Skuteczna profilaktyka wad postawy jest prostsza i tańsza niż leczenie. Dobra wiadomość dla rodziców: większość czynników ryzyka potwierdzonych w badaniach jest w pełni modyfikowalna w warunkach domowych. Poniżej dziesięć konkretnych kroków - wszystkie poparte meta-analizami. To fundament profilaktyki wad postawy u dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym.

1. Ogranicz screen time do poniżej 2 godzin dziennie. ≥ 2 h zwiększa ryzyko skoliozy 2,74-krotnie (Wang i in., 2025).
2. Zapewnij co najmniej 1 godzinę aktywności na świeżym powietrzu dziennie. Mniej niż godzina zwiększa ryzyko skoliozy 1,32-krotnie (Wang i in., 2025).
3. Urozmaicaj aktywność fizyczną. Jednostronne sporty (tenis, szermierka) jako dominujące zwiększają ryzyko 1,36-krotnie (Wang i in., 2025). Pływanie, gimnastyka, sztuki walki - najlepsze dla postawy.
4. Kontroluj masę ciała dziecka. Nadwaga zwiększa ryzyko koślawości kolan prawie 6-krotnie (RR 5,92; Molina-Garcia i in., 2021).
5. Ustaw ergonomicznie miejsce nauki. Biurko tak, by stopy dotykały podłogi, a łokcie tworzyły kąt prosty. Monitor na wysokości oczu.
6. Dobierz dobry tornister - symetrycznie na oba ramiona. Sposób noszenia jest ważniejszy niż waga (Cuenca-Martínez i in., 2023).
7. Zadbaj o średnio twardy materac. Zbyt miękkie łóżko nie wspiera kręgosłupa w fazie szybkiego wzrostu - to jedna z częściej pomijanych zmiennych profilaktyki.
8. Pozwalaj dziecku chodzić boso w bezpiecznych warunkach. Mniejsza aktywność fizyczna to czynnik ochronny dla stopy płaskiej (OR 0,25; Xu i in., 2022), a chodzenie boso wzmacnia mięśnie stopy.
9. Rób regularne bilanse u pediatry. W 4., 6., 10. i 14. roku życia - to momenty największej czujności przy wczesnym wychwytywaniu zaburzeń postawy.
10. Wprowadź aktywne przerwy w domu. Interwencje środowiskowe (biurka sit-stand, przerwy ruchowe) są skuteczniejsze niż sama edukacja (Nguyen i in., 2020).

W praktyce najtrudniejsza zmiana dla rodziny to ograniczenie ekranów - ale ona właśnie ma największy wpływ na postawę. Skuteczna profilaktyka to inwestycja, która obniża ryzyko, że łagodna nieprawidłowość rozwinie się w poważniejszą wadę strukturalną.

Ćwiczenia na wady postawy u dzieci - 5 prostych ćwiczeń do domu

Zanim zaczniesz, disclaimer. Jeśli dziecko ma zdiagnozowaną wadę postawy (zwłaszcza skoliozę), plan ćwiczeń zawsze dobiera fizjoterapeuta indywidualnie. Poniższe ćwiczenia na wady postawy u dzieci to bazowy zestaw ogólnorozwojowy dla zdrowych dzieci - nie zastępują terapii. Dobrze prowadzony trening wspiera mięśnie posturalne i buduje nawyki prawidłowej sylwetki.

Czas wykonywania: 10–15 minut dziennie, 5 dni w tygodniu. Wiek: 6+ lat. Taki rytm dobrze wspiera korekcję postawy w wieku szkolnym.

1. Plank na przedramionach ("deska")

Wykonanie: Dziecko leży twarzą do dołu, unosi się na przedramionach (łokcie pod barkami) i palcach stóp. Plecy tworzą prostą linię od głowy do pięt, brzuch napięty, pośladki lekko ściągnięte. Wytrzymuje 20–30 sekund, 3 serie z 30-sekundową przerwą.

Dla kogo: 7+ lat. U młodszych dzieci zacznij od wariantu na kolanach (10–15 sekund).

Dlaczego działa: Plank to izometryczne wzmocnienie mięśnia poprzecznego brzucha i prostowników grzbietu - czyli głębokiego gorsetu mięśniowego, który stabilizuje kręgosłup. Meta-analizy pokazują, że trening mięśni stabilizujących tułowia redukuje objawy wad postawy funkcjonalnych.

Częste błędy: opadnięta miednica (plecy robią „hamak"), uniesione pośladki (pozycja „V"), głowa opuszczona w dół albo odchylona do góry. Każdy z tych błędów zmniejsza skuteczność i może doprowadzić do przeciążenia odcinka lędźwiowego.

2. "Superman"

Wykonanie: Leżenie na brzuchu, ręce wyprostowane nad głową, nogi złączone. Dziecko jednocześnie unosi wyprostowane ręce i nogi nad podłogę tak, żeby tylko brzuch i miednica miały z nią kontakt. Wytrzymuje 5 sekund w uniesieniu, opuszcza. 10 powtórzeń, 2–3 serie.

Dla kogo: 6+ lat. Dzieciaki uwielbiają tę nazwę - to ułatwia regularność.

Dlaczego działa: Aktywuje mięśnie prostowników grzbietu, pośladki i tylną grupę mięśni uda - czyli dokładnie te mięśnie, które są osłabione u dziecka z plecami okrągłymi i nadmierną kifozą piersiową. Ćwiczenie pracuje na łańcuchu tylnym, który w siedzącym trybie życia ulega dekonstrukcji.

Częste błędy: unoszenie tylko głowy bez rąk i nóg, nadmierne odchylenie głowy do tyłu (ból karku), zbyt szybkie tempo bez wytrzymania w pozycji górnej. Ruch ma być powolny i kontrolowany, nie szarpany.

3. Koci grzbiet (cat-cow)

Wykonanie: Klęk podparty (na czworakach), dłonie pod barkami, kolana pod biodrami. Faza 1 - dziecko wygina plecy w górę „jak zły kot", przyciąga brodę do klatki piersiowej. Faza 2 - powoli wgina plecy w dół „jak przestraszony kot", unosi głowę i patrzy w górę. Powolne przejścia, 10 powtórzeń każdej fazy.

Dla kogo: 5+ lat. Jedno z najbezpieczniejszych ćwiczeń dla młodszych dzieci.

Dlaczego działa: Mobilizuje kręgosłup w płaszczyźnie strzałkowej - rozciąga sklepione łańcuchy mięśniowe i przywraca świadomość ruchu w każdym segmencie kręgosłupa. To szczególnie ważne u dzieci, które przez wiele godzin siedzą w jednej pozycji.

Częste błędy: wyprostowane kolana (to już nie klęk podparty), zapadnięte barki w fazie „wgięcia", ruch tylko w odcinku lędźwiowym bez pracy piersiowego i szyjnego. Cały kręgosłup powinien brać udział w ruchu - od guzicznego po szyjny.

4. Rozciąganie mięśni piersiowych w drzwiach

Wykonanie: Dziecko staje w futrynie drzwi, opiera przedramiona o ramy drzwi (łokcie na wysokości barków, w kącie 90°). Robi jeden krok w przód - nie dwa. Czuje delikatne rozciąganie mięśni piersiowych. Pozycja statyczna przez 20–30 sekund, 3 powtórzenia.

Dla kogo: 8+ lat. Młodszym dzieciom trudniej utrzymać poprawną pozycję.

Dlaczego działa: Dzieci spędzające czas przed ekranem mają skrócone mięśnie piersiowe większe - to jedna z głównych przyczyn pleców okrągłych. Samo wzmacnianie grzbietu nie wystarczy, jeśli klatka piersiowa pozostaje ściągnięta. To ćwiczenie jest komplementarne do ćwiczeń wzmacniających.

Częste błędy: zbyt duży krok w przód (ból stawu barkowego), łokcie poniżej linii barków (rozciąga się wtedy nie ten mięsień), wychylenie głowy do przodu. Jeśli dziecko odczuwa ostry ból w barku - natychmiast kończymy ćwiczenie.

5. Stanie na jednej nodze z elementem zabawy

Wykonanie: Dziecko stoi na jednej nodze z lekko ugiętym kolanem (nie wyprostowanym na blokadę), druga noga uniesiona z przodu lub z tyłu. Wytrzymuje 20–30 sekund, potem zmiana. Warianty trudniejsze: zamknięte oczy, rzucanie piłki z rodzicem, pozycja „jaskółki" (tułów w poziomie, druga noga w tyle). 3 serie na każdą nogę.

Dla kogo: 5+ lat z modyfikacją, 8+ lat w pełnej wersji.

Dlaczego działa: Trening propriocepcji i stabilizacji globalnej. U dzieci ze skoliozą czy asymetrią tułowia propriocepcja jest często osłabiona po stronie krzywizny - dlatego ważne, by ćwiczyć obie strony i porównywać wytrzymałość między nimi. Jeśli jedna strona jest wyraźnie słabsza - to sygnał, by skonsultować się z fizjoterapeutą.

Częste błędy: przenoszenie ciężaru na palce zamiast na środek stopy, „blokada" kolana w pełnym wyproście, trzymanie oddechu. Dzieci często też „oszukują" opierając się drugą nogą o ścianę - pilnuj, żeby cały ciężar był na nodze stojącej.

Jedna praktyczna uwaga: dzieci lubią ćwiczenia, które wyglądają jak zabawa, a nie jak rehabilitacja. Włącz muzykę, licz razem, rób to z dzieckiem - wtedy regularność sama się buduje.

Powtórzenie disclaimera. Przy rozpoznanej wadzie postawy (szczególnie skoliozie) ćwiczenia z internetu mogą pogorszyć krzywiznę. PSSE (Schroth, SEAS, FITS) prowadzi tylko wykwalifikowany fizjoterapeuta (Romano i in., 2024; You i in., 2024).

Konsekwencje nieleczonych wad postawy u dzieci - dlaczego warto reagować wcześnie

Pamiętasz dane z Kempen i in. (2022)? Liniowy spadek funkcji płuc - 1% na każde 2,6–4,5° kąta Cobba. Dotyczy to FEV1, FVC, VC i TLC. Skrzywienie 30° to 7–12% mniej pojemności płuc. Skrzywienie 60° - 15–25%. To efekt obserwowany w całym zakresie Cobba, nie tylko przy ekstremalnych krzywiznach. Nieleczone zaburzenia postawy mogą więc mieć realne, mierzalne skutki zdrowotne w dorosłości.

Skolioza wpływa też na jakość życia - nieleczona nieprawidłowość posturalna potrafi obniżać komfort psychospołeczny, zwłaszcza u nastolatków wrażliwych na wygląd ciała. Skuteczność konkretnych interwencji (PSSE, gorset) i realistyczne oczekiwania wobec nich różnią się w zależności od kąta Cobba i wieku kostnego - dlatego decyzję o ścieżce leczenia zawsze podejmuje ortopeda dziecięcy wspólnie z fizjoterapeutą.

Długofalowo, nieleczone problemy posturalne często prowadzą do przewlekłego bólu pleców w dorosłości. Wielu dorosłych pacjentów, którzy zgłaszają się z bólem kręgosłupa, wspomina, że "coś zauważono w dzieciństwie, ale nic z tym nie zrobiono" - to częsty scenariusz, który warto przerwać na etapie wieku szkolnego.

Argument motywacyjny: im wcześniej, tym lepiej. Wczesna interwencja daje najlepsze rokowanie w każdym typie zaburzenia postawy. Większość wad postawy u dzieci przy odpowiedniej terapii ma dobre prognozy - ale tylko wtedy, gdy zaczniemy w porę.

Najczęściej zadawane pytania

Co to jest wada postawy u dziecka?

Wada postawy u dziecka to utrwalone odchylenie od prawidłowego ułożenia ciała - najczęściej w obrębie kręgosłupa, obręczy barkowej, miednicy lub kończyn dolnych. Rozróżniamy wady funkcjonalne (wynikające z nawyków i słabości mięśniowej, odwracalne) i strukturalne (związane z trwałą zmianą w budowie kości lub stawów, wymagające specjalistycznego leczenia). Najczęstsze typy to plecy okrągłe, plecy wklęsłe, plecy płaskie, skolioza, koślawość kolan i stopa płaska. Ważne: nie każde "garbienie się" to wada - u dziecka do 6. roku życia wiele "nieprawidłowości" mieści się jeszcze w normie rozwojowej.

Jakie są wady postawy u dzieci?

Najczęstsze wady postawy u dzieci to: plecy okrągłe (nadmierna kifoza piersiowa), plecy wklęsłe (hiperlordoza lędźwiowa), plecy okrągło-wklęsłe, plecy płaskie oraz skolioza (boczne skrzywienie kręgosłupa). Do tego wady klatki piersiowej (lejkowata, kurza), asymetria barków i łopatek, wady kończyn dolnych (koślawość/szpotawość kolan, stopa płaska). Skolioza dotyczy 1,65% dzieci globalnie, częściej dziewcząt (OR 2,16; Wang i in., 2025).

Jak wygląda badanie wad postawy u dziecka?

Podstawowe narzędzie diagnostyczne to test Adamsa: dziecko boso, stopy razem, skłon w przód z opuszczonymi rękami. Obserwujemy garb żebrowy i asymetrię tułowia. To złoty standard screeningu - PPV dla kąta Cobba powyżej 10 stopni wynosi 32,3% (Altaf i in., 2017). Fizjoterapeuta dodatkowo ocenia postawę z tyłu, z boku i z przodu. Przy podejrzeniu skoliozy lekarz zleca RTG - to on mierzy kąt Cobba. Test Adamsa wykonywany w domu pomaga wychwycić wady postawy u dzieci wcześnie, ale nie zastępuje diagnozy medycznej.

Wady postawy u dzieci - jaki lekarz?

Zacznij od pediatry - podczas bilansu wykona screening postawy. Jeśli zauważy nieprawidłowości, skieruje do ortopedy dziecięcego, który może zlecić RTG i ocenić kąt Cobba. Trzecim ogniwem zespołu jest fizjoterapeuta dziecięcy - prowadzi terapię (PSSE, gorsetoterapię, edukację). Przy wyraźnej asymetrii, bólu pleców lub szybkim pogarszaniu się postawy idź od razu do ortopedy (Negrini i in., 2018).

Czy wady postawy u dzieci mijają same?

Odpowiedź zależy od typu wady. Funkcjonalne nieprawidłowości - takie jak plecy okrągłe z powodu siedzącego trybu życia czy hiperlordoza u dziecka z osłabionym brzuchem - często mijają albo znacząco się poprawiają po zmianie nawyków i wprowadzeniu aktywności fizycznej, szczególnie u dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym. Podobnie stopa płaska u dziecka poniżej 6. roku życia to najczęściej norma rozwojowa, która "wychodzi" naturalnie między 6. a 9. rokiem życia (Xu i in., 2022). Natomiast skolioza strukturalna sama nie mija - nieleczona może progresować, zwłaszcza w okresie pokwitania. Wady klatki piersiowej (lejkowata, kurza) mają podłoże wrodzone i również nie mijają samoistnie. Reguła ogólna: funkcjonalne - obserwuj i modyfikuj nawyki przez kilka miesięcy; strukturalne - konsultacja specjalistyczna bez zwlekania, szczególnie w okresie pokwitania.

Do kiedy można wyprostować plecy u dziecka?

Najlepsze efekty korekcji wad postawy uzyskuje się przed zakończeniem wzrostu szkieletowego - u dziewcząt średnio do 14-15. roku życia, u chłopców do 16-17. roku. W tym czasie kręgosłup i mięśnie są najbardziej plastyczne, a układ kostny jeszcze rośnie i można wpłynąć na jego kształt. Dla wad funkcjonalnych okno terapeutyczne jest szersze - efekty da się osiągnąć w każdym wieku, ale u dziecka w wieku przedszkolnym korekta zajmuje tygodnie, u nastolatka miesiące, a u dorosłego lata. Dla skoliozy strukturalnej okno jest węższe - SOSORT (Negrini i in., 2018) wskazuje, że interwencja przed Risser 4 daje najlepsze rokowanie. Wniosek praktyczny: nie czekaj "aż samo przejdzie", szczególnie w okresie pokwitania.

Czy da się wyprostować kręgosłup u dziecka?

W dużej mierze tak - zwłaszcza gdy działamy wcześnie. Funkcjonalne zaburzenia postawy (plecy okrągłe, wklęsłe, hiperlordoza) często ustępują po kilku miesiącach systematycznej terapii i zmianie nawyków. Skolioza strukturalna to osobny rozdział: wymaga indywidualnego podejścia zależnie od kąta Cobba i wieku kostnego, a ortopeda dziecięcy decyduje o ścieżce leczenia (obserwacja, PSSE, gorset, w skrajnych przypadkach operacja). Zasada ogólna: im wcześniej zaczynasz, tym lepsze rokowanie - i to dotyczy każdej z wad postawy u dzieci.

Jak wyprostować zgarbione plecy u dziecka?

Zgarbione plecy (plecy okrągłe, nadmierna kifoza piersiowa) to jedna z najczęstszych nieprawidłowości posturalnych w wieku szkolnym i wymaga połączenia trzech działań. Po pierwsze - sprawdź ergonomię miejsca nauki (biurko, fotel, wysokość ekranu). Po drugie - ogranicz siedzenie; screen time powyżej 2 h dziennie zwiększa ryzyko zaburzeń postawy (OR 2,74; Wang i in., 2025). Po trzecie - wprowadź aktywność wzmacniającą mięśnie grzbietu (pływanie, gimnastyka, sporty symetryczne). Jeśli postawa się nie poprawia w 2-3 miesiące albo dziecko skarży się na ból, umów wizytę u fizjoterapeuty specjalizującego się w korekcji postawy.

Ile kosztuje leczenie wad postawy u dziecka?

Konsultacja fizjoterapeutyczna dziecka z oceną postawy w gabinecie Miejsce Zdrowia kosztuje 200 zł. Dokładny koszt dalszej terapii ustali fizjoterapeuta po ocenie funkcjonalnej podczas pierwszej wizyty. Aktualny cennik gabinetu znajdziesz na stronie cennika.

Odstające łopatki - do jakiego lekarza?

Odstające łopatki (scapula alata) mogą mieć różne przyczyny: osłabienie mięśni ustalających łopatkę, wadę postawy funkcjonalną, rzadko problem neurologiczny. Zacznij od pediatry. Następny krok to ortopeda dziecięcy (wyklucza przyczyny strukturalne) lub fizjoterapeuta (ocena funkcjonalna, plan ćwiczeń wzmacniających mięsień zębaty przedni i czworoboczny). W większości to wada funkcjonalna, którą koryguje się ćwiczeniami.

Jakie ćwiczenia na skoliozę u dzieci?

Przy zdiagnozowanej skoliozie nie polegaj na ogólnych ćwiczeniach ani na filmikach z internetu - dziecko potrzebuje ćwiczeń specyficznych dla skoliozy (PSSE) prowadzonych przez wykwalifikowanego fizjoterapeutę. Najlepiej udokumentowane metody to Schroth, SEAS i FITS. Konkretne protokoły, dane skuteczności i porównanie metod omawiam w moim poradniku o skoliozie u dzieci i nastolatków.

Jak zapobiegać wadom postawy u dzieci?

Profilaktyka wad postawy opiera się na modyfikowalnych czynnikach ryzyka potwierdzonych w meta-analizie 239 badań (Wang i in., 2025). Kluczowe: ogranicz screen time do poniżej 2 h dziennie (OR 2,74), zadbaj o co najmniej 1 h aktywności na świeżym powietrzu (OR 1,32), urozmaicaj sporty (jednostronne obciążenia OR 1,36). Kontroluj masę ciała - nadwaga prawie 6-krotnie zwiększa ryzyko koślawości kolan (RR 5,92; Molina-Garcia i in., 2021). Ergonomia biurka, dobry tornister i regularne bilanse dopełniają plan.

‍

Podsumowanie

Wady postawy u dzieci to zagadnienie bardziej zniuansowane, niż pokazują popularne poradniki. Większość stóp płaskich u małych dzieci to norma rozwojowa. Skolioza dotyczy 1,65% dzieci, ale zaczyna się groźnie w okresie pokwitania i wymaga wczesnej reakcji. Skuteczna profilaktyka to przede wszystkim ograniczenie ekranów, aktywność na świeżym powietrzu, kontrola masy ciała i urozmaicone sporty - te cztery zmiany potwierdziła meta-analiza 46,5 miliona dzieci (Wang i in., 2025). Jeśli zauważysz u swojego dziecka asymetrię, garb żebrowy w skłonie albo szybko postępujące zmiany, umów konsultację korekcji wad postawy w Krakowie - im wcześniej, tym lepsze rokowanie.

O autorce

Dominika Kapusta - fizjoterapeutka w gabinecie Miejsce Zdrowia w Krakowie. Specjalizuje się w terapii bólu kręgosłupa, rehabilitacji sportowej i korekcji wad postawy u dzieci i dorosłych. Aktualnie na 4. roku studiów osteopatycznych w Akademii Osteopatii. Ukończyła szkolenia z suchego igłowania wg FRSc (moduł I i II), pinoterapii, treningu medycznego oraz anatomii palpacyjnej z rozluźnianiem mięśniowo-powięziowym. W codziennej pracy łączy wiedzę anatomiczną z treningiem funkcjonalnym - tak buduje indywidualne plany terapii dla dzieci z wadami postawy.

Artykuł powstał na bazie aktualnych meta-analiz i przeglądów systematycznych (2017–2025), w tym 2 przeglądów Cochrane. Informacje mają charakter edukacyjny i nie zastępują konsultacji z fizjoterapeutą lub ortopedą dziecięcym. Każde dziecko wymaga indywidualnego planu diagnostyczno-terapeutycznego.

Kontakt i wizyty u Dominiki Kapusty:

• Adres: Miejsce Zdrowia, ul. Czyżyńska 21/49, 31-571 Kraków
• Telefon: +48 453 535 472
• Email: dominikakapusta@miejscezdrowia.pl
• Dni przyjęć: poniedziałek, środa
• Przyjmuje również pacjentów w języku angielskim

Bibliografia

1. Wang S, Li M, Ren J, Tao J, Fang M, Kong L. (2025). Global prevalence and associated risk factors of scoliosis in children and adolescents: a systematic review and meta-analysis. BMC Public Health. DOI: https://doi.org/10.1186/s12889-025-24905-4 PMID: 41152848
2. Montgomery LRC, Swain M, Dario AB, O'Keeffe M, Yamato TP, Hartvigsen J, et al. (2025). Does sedentary behaviour cause spinal pain in children and adolescents? A systematic review with meta-analysis. British Journal of Sports Medicine. DOI: https://doi.org/10.1136/bjsports-2024-108648 PMID: 39438037
3. You MJ, Lu ZY, Xu QY, Chen PB, Li B, Jiang SD, et al. (2024). Effectiveness of Physiotherapeutic Scoliosis-Specific Exercises on 3-Dimensional Spinal Deformities in Patients With Adolescent Idiopathic Scoliosis: A Systematic Review and Meta-analysis. Archives of Physical Medicine and Rehabilitation. DOI: https://doi.org/10.1016/j.apmr.2024.04.011 PMID: 38719166
4. Romano M, Minozzi S, Bettany-Saltikov J, Zaina F, Chockalingam N, Kotwicki T, et al. (2024). Therapeutic exercises for idiopathic scoliosis in adolescents. Cochrane Database of Systematic Reviews. DOI: https://doi.org/10.1002/14651858.CD007837.pub3 PMID: 38415871
5. Cuenca-Martínez F, Varangot-Reille C, Calatayud J, Suso-Martí L, Salar-Andreu C, Gargallo P, et al. (2023). The Influence of the Weight of the Backpack on the Biomechanics of the Child and Adolescent: A Systematic Review and Meta-analysis With a Meta-Regression. Pediatric Physical Therapy. DOI: https://doi.org/10.1097/PEP.0000000000000996 PMID: 36989048
6. Kempen DHR, Heemskerk JL, Kaçmaz G, Altena MC, Reesink HJ, Vanhommerig JW, et al. (2022). Pulmonary function in children and adolescents with untreated idiopathic scoliosis: a systematic review with meta-regression analysis. The Spine Journal. DOI: https://doi.org/10.1016/j.spinee.2021.12.011 PMID: 34963629
7. Evans AM, Rome K, Carroll M, Hawke F. (2022). Foot orthoses for treating paediatric flat feet. Cochrane Database of Systematic Reviews. DOI: https://doi.org/10.1002/14651858.CD006311.pub4 PMID: 35080267
8. Xu L, Gu H, Zhang Y, Sun T, Yu J. (2022). Risk Factors of Flatfoot in Children: A Systematic Review and Meta-Analysis. International Journal of Environmental Research and Public Health. DOI: https://doi.org/10.3390/ijerph19148247 PMID: 35886097
9. Molina-Garcia P, Miranda-Aparicio D, Ubago-Guisado E, Alvarez-Bueno C, Vanrenterghem J, Ortega FB. (2021). The Impact of Childhood Obesity on Joint Alignment: A Systematic Review and Meta-Analysis. Physical Therapy. DOI: https://doi.org/10.1093/ptj/pzab066 PMID: 33580953
10. Nguyen P, Le LK-D, Nguyen D, Gao L, Dunstan DW, Moodie M. (2020). The effectiveness of sedentary behaviour interventions on sitting time and screen time in children and adults: an umbrella review of systematic reviews. International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity. DOI: https://doi.org/10.1186/s12966-020-01009-3 PMID: 32958052
11. Altaf F, Drinkwater J, Phan K, Cree AK. (2017). Systematic Review of School Scoliosis Screening. Spine Deformity. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jspd.2017.03.009 PMID: 28882347
12. Negrini S, Donzelli S, Aulisa AG, Czaprowski D, Schreiber S, de Mauroy JC, et al. (2018). 2016 SOSORT guidelines: orthopaedic and rehabilitation treatment of idiopathic scoliosis during growth. Scoliosis and Spinal Disorders. DOI: https://doi.org/10.1186/s13013-017-0145-8 PMID: 29435499

‍